गोवा : आपल्या दमदार अभिनयाने मराठीसह हिंदी चित्रपटसृष्टीवर वेगळी छाप उमटवणारे ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे गुरुवारी निधन झाले. ते ७५ वर्षांचे होते. गोव्यातील डोना पावला येथील घरी हृदयविकाराचा झटका आल्यानंतर त्यांना तातडीने मणिपाल रुग्णालयात दाखल करण्यात आले होते. मात्र, उपचार सुरू असतानाच त्यांची प्राणज्योत मालवली. त्यांच्या निधनाची माहिती मुलगा मल्हार पाटेकर यांनी दिली.
नाना पाटेकर यांच्या निधनाने मराठी आणि हिंदी मनोरंजनसृष्टीवर शोककळा पसरली आहे. रंगभूमीपासून सुरू झालेला त्यांचा अभिनयाचा प्रवास पुढे रुपेरी पडद्यावर आला आणि अनेक दशकांपर्यंत त्यांनी प्रेक्षकांच्या मनावर राज्य केले.
विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर अर्थात नाना पाटेकर हे नाव केवळ एका अभिनेत्यापुरते मर्यादित राहिले नाही. गंभीर व्यक्तिरेखा असो, खलनायकाची भूमिका असो, विनोदी पात्र असो किंवा भावनिक चरित्रनायक—प्रत्येक भूमिकेला त्यांनी स्वतःची वेगळी ओळख दिली.
रंगभूमीने घडवला अभिनेता
नाना पाटेकर यांच्या अभिनयाची खरी जडणघडण रंगभूमीवर झाली. सुरुवातीच्या काळात त्यांनी मराठी नाटकांमधून आपल्या अभिनयाची ताकद दाखवून दिली. **‘पुरुष’**मधील गुलाबराव आणि **‘हमीदाबाईची कोठी’**मधील सत्तार अजराम या त्यांच्या भूमिका विशेष लक्षात राहिल्या.
यानंतर १९७८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘गमन’ या चित्रपटातून त्यांनी हिंदी चित्रपटसृष्टीत पाऊल ठेवले. सुरुवातीच्या काळात छोट्या-मोठ्या भूमिका करत त्यांनी आपला प्रवास सुरू ठेवला. ‘गिद्ध’, ‘भालू’ आणि ‘शीला’ यांसारख्या चित्रपटांतही त्यांनी भूमिका साकारल्या. मात्र, या काळात त्यांना अपेक्षित यश मिळाले नाही.
‘अंकुश’ने बदलले चित्र
१९८६ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘अंकुश’ या चित्रपटाने नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीला निर्णायक वळण दिले. बेरोजगारीच्या समस्येने त्रस्त असलेल्या एका सरळमार्गी तरुणाची भूमिका त्यांनी अत्यंत प्रभावीपणे साकारली. या भूमिकेमुळे त्यांच्यातील ताकदीचा अभिनेता प्रेक्षकांसमोर आला.
यानंतर ‘प्रतिघात’, ‘सलाम बॉम्बे!’ आणि विशेषतः ‘परिंदा’ या चित्रपटांनी त्यांची अभिनयाची वेगळी ओळख निर्माण केली. ‘परिंदा’मधील अण्णाच्या भूमिकेने त्यांना मोठी लोकप्रियता मिळवून दिली. या भूमिकेसाठी त्यांना राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि फिल्मफेअर पुरस्काराने गौरविण्यात आले.
‘तिरंगा’ने पोहोचवले घराघरांत
१९९२ मध्ये आलेल्या ‘तिरंगा’ या चित्रपटात नाना पाटेकर यांना प्रमुख भूमिका साकारण्याची संधी मिळाली. चित्रपटातील त्यांचे संवाद आणि अभिनय प्रेक्षकांच्या विशेष पसंतीस उतरले. या चित्रपटानंतर नाना पाटेकर हे नाव घराघरांत पोहोचले.
मराठी चित्रपटसृष्टीतही त्यांनी आपल्या अभिनयाचा ठसा उमटवला. ‘नटसम्राट’ या चित्रपटातील त्यांची भूमिका विशेष गाजली. रंगभूमीवरील नटसम्राटाच्या व्यक्तिरेखेला त्यांनी रुपेरी पडद्यावर ज्या ताकदीने साकारले, त्यामुळे ही भूमिका त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाच्या भूमिकांपैकी एक ठरली.
अभिनयासोबत सामाजिक बांधिलकी
नाना पाटेकर यांची ओळख केवळ अभिनेता म्हणून नव्हती. सामाजिक प्रश्नांबाबतही ते सातत्याने संवेदनशील राहिले. सप्टेंबर २०१५ मध्ये त्यांनी अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांच्यासोबत ‘नाम फाउंडेशन’ या धर्मादाय संस्थेची स्थापना केली.
महाराष्ट्रातील दुष्काळग्रस्त भागांतील शेतकरी आणि विशेषतः आत्महत्याग्रस्त शेतकरी कुटुंबांना मदत करण्यासाठी या संस्थेच्या माध्यमातून विविध उपक्रम राबवण्यात आले. त्यामुळे पडद्यावर भूमिका जगणाऱ्या या अभिनेत्याची सामाजिक जाणीवही तितकीच ठळकपणे समोर आली.
नाना पाटेकर यांच्या निधनाने मराठी रंगभूमी, चित्रपटसृष्टी आणि हिंदी मनोरंजनविश्वाने एक अष्टपैलू अभिनेता गमावला आहे. आपल्या आवाजातील धार, संवादफेकीतील ठामपणा आणि भूमिकेत पूर्णपणे समरस होण्याच्या शैलीमुळे त्यांनी निर्माण केलेली अभिनयाची छाप दीर्घकाळ प्रेक्षकांच्या स्मरणात राहील.