ब्रह्मोस-आकाशची परदेशात मागणी; संरक्षण निर्यातीत भारताची मोठी झेप

नवी दिल्ली : संरक्षण क्षेत्रातील भारताची निर्यात क्षमता गेल्या काही वर्षांत सातत्याने वाढत आहे. एकेकाळी संरक्षण साहित्याची मोठ्या प्रमाणावर आयात करणारा भारत आता विविध देशांना स्वदेशी बनावटीची शस्त्रास्त्रे आणि संरक्षण प्रणाली निर्यात करत आहे. यामध्ये ब्रह्मोस आणि आकाश क्षेपणास्त्रांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले आहे.

भारताच्या वाढत्या संरक्षण निर्यातीमध्ये ब्रह्मोस हे प्रमुख उत्पादन ठरत आहे. फिलीपिन्सला सुमारे 330 दशलक्ष डॉलरच्या ब्रह्मोस प्रणालीचा पुरवठा करण्यात आला आहे. याशिवाय व्हिएतनाम आणि इंडोनेशियासोबतही ब्रह्मोसच्या संभाव्य करारांबाबत चर्चा सुरू असल्याचे वृत्त आहे. त्यामुळे आगामी काळात ब्रह्मोसच्या निर्यातीत आणखी वाढ होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.

ब्रह्मोस क्षेपणास्त्राची वेगवान गती आणि लक्ष्यभेदाची क्षमता ही त्याची प्रमुख वैशिष्ट्ये मानली जातात. त्याची हवाई आवृत्ती सुखोई-30 एमकेआय लढाऊ विमानातूनही डागता येते. त्यामुळे भारताच्या संरक्षण तंत्रज्ञानातील महत्त्वाची प्रणाली म्हणून ब्रह्मोसकडे पाहिले जाते.

आकाशचीही परदेशी बाजारपेठेत एंट्री

भारताच्या संरक्षण निर्यातीत आकाश एअर डिफेन्स प्रणालीलाही महत्त्वाचे स्थान मिळाले आहे. संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था (DRDO) यांनी विकसित केलेल्या या प्रणालीची निर्मिती भारत डायनॅमिक्स लिमिटेड (BDL) आणि भारत इलेक्ट्रॉनिक्स लिमिटेड (BEL) यांसारख्या भारतीय कंपन्यांकडून केली जाते.

आकाश प्रणाली जमिनीवरून हवेत असलेल्या लक्ष्यांचा वेध घेण्यासाठी वापरली जाते. आकाशच्या सुरुवातीच्या आवृत्तीची मारक क्षमता सुमारे 25 ते 30 किलोमीटर असल्याचे सांगितले जाते, तर आकाश-NG ची क्षमता सुमारे 50 किलोमीटरपर्यंत आहे.

आर्मेनियाने आकाश प्रणालीची खरेदी केली असून, त्यामुळे भारतीय बनावटीच्या एअर डिफेन्स प्रणालीला परदेशी बाजारपेठेत स्थान मिळाले आहे. इतर देशांसोबतही या प्रणालीच्या संभाव्य निर्यातीबाबत चर्चा होत असल्याचे वृत्त आहे.

संरक्षण निर्यातीत विक्रमी वाढ

भारताच्या एकूण संरक्षण निर्यातीतही मोठी वाढ झाली आहे. 2025-26 या आर्थिक वर्षात भारताची संरक्षण निर्यात ₹38,424 कोटींवर पोहोचली, जी मागील आर्थिक वर्षातील ₹23,622 कोटींच्या तुलनेत 62.66 टक्के अधिक आहे.

भारत सध्या 80 पेक्षा अधिक देशांना विविध प्रकारचे संरक्षण साहित्य आणि प्रणाली निर्यात करत असल्याचे सांगितले जाते. सरकारने संरक्षण उत्पादनात स्वदेशी तंत्रज्ञानाला प्रोत्साहन देतानाच निर्यात वाढवण्यावरही भर दिला आहे. पुढील टप्प्यात संरक्षण साहित्याची निर्यात ₹50 हजार कोटींपर्यंत नेण्याचे लक्ष्य ठेवण्यात आले आहे.

ब्रह्मोस आणि आकाशसारख्या भारतीय संरक्षण प्रणालींना मिळणारी परदेशी मागणी ही देशातील संरक्षण उत्पादन क्षेत्रातील बदलाचे एक महत्त्वाचे उदाहरण ठरत आहे.