स्टॉकहोम : २०२६ सालच्या साहित्याच्या नोबेल पुरस्काराची घोषणा आज होणार आहे. स्वीडिश अकादमी भारतीय वेळेनुसार सायंकाळी ४.३० वाजता यंदाच्या पुरस्काराच्या मानकरी लेखकाचे नाव जाहीर करणार आहे. घोषणेपूर्वी बुकींच्या अंदाजात चीनच्या प्रयोगशील लेखिका कॅन श्वे यांचे नाव आघाडीवर आहे. भारतीय लेखक अमिताव घोष यांच्याही नावाची संभाव्य विजेत्यांमध्ये चर्चा आहे.
भारताकडून आतापर्यंत केवळ रवींद्रनाथ टागोर यांना साहित्याचा नोबेल पुरस्कार मिळाला आहे. १९१३ मध्ये त्यांना हा सन्मान मिळाला होता. साहित्याचे नोबेल मिळवणारे आणि नोबेल पुरस्कार मिळवणारे ते पहिले आशियाई व्यक्ती ठरले होते.
नोबेल पुरस्कार विजेत्यांचा डिसेंबरमध्ये स्वीडनची राजधानी स्टॉकहोम येथे पारंपरिक सोहळ्यात सन्मान केला जाणार आहे. विजेत्यांना पदक, प्रमाणपत्र आणि पुरस्काराची रक्कम प्रदान केली जाते. यंदाच्या पुरस्काराची रक्कम १.२ कोटी स्वीडिश क्रोनर, म्हणजेच सुमारे ११.५ कोटी रुपये इतकी आहे.
कॅन श्वे यांच्या लेखनाची वेगळी शैली
चीनच्या ७३ वर्षीय लेखिका कॅन श्वे यंदाच्या साहित्य नोबेलच्या संभाव्य विजेत्यांमध्ये आघाडीवर असल्याचे मानले जात आहे. त्यांचे मूळ नाव डेंग शियाओहुआ आहे.
कॅन श्वे यांच्या कथा पारंपरिक कथनशैलीपेक्षा वेगळ्या मानल्या जातात. त्यांच्या लेखनात स्वप्नवत प्रसंग, कल्पनारम्य दृश्ये आणि पात्रांच्या मनातील विचारांना विशेष महत्त्व दिले जाते. त्यांच्या लेखनाची तुलना फ्रांझ काफ्का आणि जॉर्ज लुईस बोर्खेस यांसारख्या प्रसिद्ध लेखकांशी केली जाते.
‘द लास्ट लव्हर’, ‘लव्ह इन द न्यू मिलेनियम’ आणि ‘आय लिव्ह इन द स्लम्स’ ही त्यांच्या चर्चेत राहिलेल्या पुस्तकांपैकी काही प्रमुख पुस्तके आहेत.
अमिताव घोष यांच्या नावाचीही चर्चा
भारतीय लेखक अमिताव घोष हे देखील यंदाच्या साहित्य नोबेलसाठी चर्चेत असलेल्या लेखकांपैकी एक आहेत. त्यांच्या ‘सी ऑफ पॉपीज’ या पुस्तकाचा २००८ मध्ये इंटरनॅशनल बुकर पुरस्काराच्या शॉर्टलिस्टमध्ये समावेश झाला होता. हे पुस्तक त्यांच्या प्रसिद्ध आयबिस ट्रिलॉजीमधील पहिले पुस्तक आहे.
घोष यांच्या लेखनात इतिहास, पर्यावरण आणि हवामान बदल यांसारख्या विषयांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले आहे. ‘द ग्रेट डिरेंजमेंट’ या पुस्तकातून त्यांनी हवामान बदलाचा मानवी जीवनावर होणारा परिणाम मांडला आहे.
दक्षिण आशियाई वंशाच्या चर्चित लेखकांमध्ये सलमान रश्दी, मायकेल ओंडाट्जे तसेच मॉरिशसमधील भारतीय वंशाच्या लेखिका आनंदा देवी यांचाही समावेश होतो.
मुराकामींसह अनेक दिग्गज शर्यतीत
जपानचे प्रसिद्ध लेखक हारुकी मुराकामी यांचे नाव अनेक वर्षांपासून साहित्य नोबेलच्या संभाव्य विजेत्यांमध्ये चर्चेत आहे. ऑस्ट्रेलियाचे जेराल्ड मर्नेन आणि अमेरिकेचे थॉमस पिंचन यांचीही यंदा चर्चा आहे.
याशिवाय मेक्सिकोच्या क्रिस्तिना रिवेरा गार्सा, स्पेनचे एन्रिक व्हिला-मातास, पोर्तुगालच्या लिडिया जॉर्ज, रशियाच्या ल्युडमिला उलित्स्काया, कॅनडाच्या मार्गारेट ॲटवूड आणि फ्रान्सचे मिशेल ह्वेलेबेक यांची नावेही संभाव्य विजेत्यांमध्ये घेतली जात आहेत.
मात्र, ही अधिकृत उमेदवारांची यादी नाही. स्वीडिश अकादमी साहित्य नोबेलसाठी विचाराधीन लेखकांची अंतिम शॉर्टलिस्ट सार्वजनिक करत नाही.
दशकात चार महिला साहित्य नोबेलच्या मानकरी
गेल्या दहा वर्षांत साहित्याचा नोबेल पुरस्कार मिळवलेल्या १० लेखकांमध्ये चार महिलांचा समावेश आहे. यातील सहा विजेत्यांनी इंग्रजीव्यतिरिक्त अन्य भाषांमध्ये साहित्यनिर्मिती केली, तर सहा विजेते युरोपमधील होते.
२०२४ मध्ये दक्षिण कोरियाच्या हान कांग यांना साहित्याचा नोबेल पुरस्कार मिळाला. त्या आशियातून या कालावधीत हा पुरस्कार मिळवणाऱ्या लेखिका ठरल्या. गेल्या दशकात दक्षिण आशियातील कोणत्याही लेखकाला साहित्याचा नोबेल मिळालेला नाही.
अशी होते नोबेल विजेत्याची निवड
साहित्य नोबेलसाठी दरवर्षी नामांकने मागवली जातात. स्वीडिश अकादमीचे सदस्य, साहित्य आणि भाषेचे प्राध्यापक, यापूर्वीचे नोबेल विजेते तसेच लेखक संघटनांचे प्रमुख पात्र लेखकांची नावे सुचवू शकतात. लेखकांना स्वतःचे नामांकन करता येत नाही.
नोबेल समिती सुरुवातीला सुमारे १५ ते २० नावे निवडते. त्यानंतर मे महिन्यात ही यादी पाच उमेदवारांपर्यंत मर्यादित केली जाते. अंतिम टप्प्यात स्वीडिश अकादमीचे १८ सदस्य मतदान करून साहित्य नोबेलच्या विजेत्याची निवड करतात.
आता सायंकाळी होणाऱ्या घोषणेकडे साहित्यविश्वासह भारतातील वाचकांचेही लक्ष लागले आहे. विशेषतः अमिताव घोष यांच्या नावाला यंदा अधिकृत पुरस्कार मिळतो का, याची उत्सुकता आहे.